Coronavirus (Covid-19): implicaties en rol voor de praktijk van psychologen

Gepubliceerd op 14/03/2020 - Update op 02/04/2020

Deze richtlijnen werden initieel ontwikkeld door de VVKP in samenwerking met EFPA en UPPCF na de maatregelen afgekondigd door de Nationale Veiligheidsraad. Ze werden afgestemd met het Vlaamse en Federale kabinet Volksgezondheid en verder verspreid via de FOD Volksgezondheid, Sciensano en de Psychologencommissie. Wij wensen hen dan ook van harte te bedanken voor deze samenwerking.


De Nationale Veiligheidsraad kondigde op donderdagavond 12 maart 2020 een serie van drastische maatregelen aan, die van kracht zijn vanaf middernacht op de overgang van 13 op 14 maart 2020. De reden voor deze maatregelen is niet het onmiddellijke gevaar voor de eigen gezondheid (met uitzondering van kwetsbare groepen, zoals ouderen en mensen met chronische aandoeningen of een verminderde weerstand), maar wel de verdere verspreiding van het virus controleerbaar houden. Dit is belangrijk opdat ons gezondheidssysteem niet overbelast zou raken. Het is dus van het grootste belang dat deze richtlijnen strikt toegepast worden. We zien onze voornaamste taak op dit moment als groep van psychologen op vlak van communicatie, op vlak van gedragsverandering, op vlak van ondersteuning van hen die getroffen worden door angst en quarantaine en op vlak van continuïteit van zorg.

Update op 18/03/2020: Naar aanleiding van de strengere maatregelen die de Nationale Veiligheidsraad heeft afgekondigd op dinsdagavond 17 maart 2020 en die in werking zijn getreden op woensdagmiddag 18 maart 2020, wensen wij graag een aantal bijkomende richtlijnen te geven. Deze bijkomende richtlijnen werden afgestemd met de FOD Volksgezondheid.

Waar kan u aanbevelingen en informatie vinden over het coronavirus (COVID-19)?

Wij nodigen u uit om de website te raadplegen die werd gecreëerd door de overheid: https://www.info-coronavirus.be/nl/

Waarom schrijven wij aanbevelingen specifiek gericht op psychologen die werkzaam zijn als zelfstandige en klinisch psychologen?

De aanbevelingen die wij hieronder aangeven zijn algemene aanbevelingen die van toepassing kunnen zijn op uw situatie.

De psychologen die werkzaam zijn in scholen, centra voor leerlingenbegeleiding, bedrijven, ziekenhuizen, rusthuizen,… zullen specifieke richtlijnen en aanbevelingen krijgen die aangepast zijn aan hun werkplaats. Het komt deze instellingen toe om aan te geven wat de beste preventieve maatregelen zijn die kunnen worden genomen, gelet op de specificiteit van de tewerkstelling.

Teleconsultatie wordt de norm, hoewel uitzonderingen nog steeds mogelijk zijn (update op 18/03/2020)

In onze vorige richtlijn hebben wij u bericht over de mogelijkheden tot teleconsultatie. Deze mogelijkheden blijven nog steeds gelden.
Evenwel wordt teleconsultatie nu de norm. Dit houdt in dat u cliënten/patiënten enkel nog fysiek mag blijven zien ingeval aan de volgende drie cumulatieve voorwaarden is voldaan:

  • Het gaat om een cliënt/patiënt waarvoor een teleconsultatie of online alternatief niet mogelijk is;
  • Het gaat om een cliënt/patiënt van wie de begeleiding niet onderbroken kan worden omdat er anders decompensatie dreigt, waarvoor crisishulpverlening zal worden gezocht. Deze crisishulpverlening (mobiele teams, spoeddiensten, huisartsen,…) zijn reeds overbelast op dit moment, waardoor alles er moet worden aan gedaan om verdere overbelasting te voorkomen.
  • Het gaat om een cliënt/patiënt waar hygiënische maatregelen kunnen worden toegepast (patiënt is niet ziek, handen wassen, social distancing, vrije ruimte plannen dus elk bezoek, enz.). Een overzicht van de hygiënemaatregelen kan je vinden in de richtlijn die we reeds hebben uitgevaardigd.

In alle andere gevallen, mogen er dus geen fysieke consultaties meer plaatsvinden. We begrijpen als geen ander dat de praktijken en de sector onder grote druk staan van de wachtlijsten en deze alleen maar zullen aangroeien. Als psychologen vormen we echter de frontlinie in het installeren van de noodzakelijke gedragsverandering om deze epidemie het hoofd te bieden. We moeten daarom echt wel het goede voorbeeld geven en de richtlijnen respecteren!
Concreet betekent dit ook dat u niet verplicht bent om uw praktijk te sluiten. Integendeel, de overheid vraagt ons om de praktijken open te houden en dus te blijven werken, maar telewerken wordt voor ons de nieuwe norm.
Tot slot, het RIZIV zal verdere concrete richtlijnen uitvaardigen wat betreft telewerk voor alle gezondheidszorgberoepen. Klinisch psychologen vallen hieronder en zullen normaal gezien dus ook binnenkort bijkomende concrete richtlijnen verkrijgen van het RIZIV.

Algemene richtlijnen met betrekking tot communicatie, eerste opvang en gedragsverandering

Corona (Covid – 19) beheerst het nieuws. Nu drastische maatregelen genomen worden door de regering die effectief het dagelijkse leven van de burgers beïnvloeden, neemt de onrust onder de bevolking toe. We vragen dan ook aan alle psychologen om op elke mogelijke wijze onderstaande tips uit te dragen naar de bevolking:

  • Houd het juiste perspectief: Op dit moment zijn er twee reële bedreigingen:
  1. Kwetsbare groepen: het virus is wel degelijk bedreigend voor een aantal groepen in onze samenleving, met name de ouderen (65 +) en mensen die al verzwakt waren (bv. door een andere medische aandoening). Hen dienen we te beschermen.
  2. Overbelasting van het gezondheidssysteem: er is een reële dreiging dat ons gezondheidssysteem overbelast gaat worden. Hierdoor zou essentiële basiszorg niet meer verleend kunnen worden door de uitval van onze eerstelijnshulpverleners of hierdoor zouden mensen niet meer kunnen opgenomen worden in onze ziekenhuizen. We kunnen besmetting wellicht niet voorkomen, maar we kunnen wel degelijk de besmettingspiek uit, en afvlakken, waardoor een dergelijke overbelasting vermeden kan worden.

Er is dus geen onmiddellijk gevaar voor je eigen gezondheid!

  • Zorg dat je de feiten juist hebt: in een periode van ongerustheid weten we dat er al snel “fake news” zal circuleren. Vanuit psychologisch onderzoek weten we dat wanneer mensen ongerust zijn, ze een cognitieve bias zullen vertonen en eerder zullen letten op elementen die onrustwekkend zijn, waarna ze deze vervolgens zullen uitvergroten. Corrigeer dit en maak gebruik van de officiële en objectieve informatie van de overheid: https://www.info-coronavirus.be/nl/
  • Praat erover met je kinderen: zeker nu de lessen, jeugd- en sportactiviteiten opgeschort worden, raken deze maatregelen ook de kinderen. Praat er over met hen met eerlijke en leeftijdsadequate informatie. Ouders kunnen hun kinderen helpen omgaan met stress en onrust door hen te laten focussen op dagelijkse routine. Denk er aan dat kinderen naar hun naaste volwassenen kijken als rolmodel over hoe om te gaan met deze situatie. Herinner ouders hier dan ook aan.
  • Blijf verbonden: Door verbonden te blijven met je omgeving kan je een zekere vorm van normaliteit handhaven, gevoelens delen en stress ontladen. Moedig mensen aan om officiële richtlijnen en informatie te delen met elkaar en dit om “fake news” te ontkrachten en elkaar niet nog meer ongerust te maken. Respecteer hier wel de maatregelen van de overheid ter voorkoming van verdere verspreiding van het virus.
  • Zoek professionele hulp: merk je dat je overweldigd wordt door gevoelens van onrust, angst en dat deze je dagelijkse leven (werk, persoonlijke relaties) verstoren. Zoek dan contact met een professional uit de geestelijke gezondheidszorg, bij voorkeur bij een psycholoog bij jou in de buurt. Het is erg belangrijk om op dit moment voorzieningen, zoals onze ziekenhuizen, niet verder te overbelasten.
  • Promoot persoonlijke veiligheid: mensen kunnen zelf aan hun veiligheid en aan die van hun omgeving werken. Dat gevoel van zelfcontrole is belangrijk om gevoelens van onrust tegen te gaan. Dit kan door de richtlijnen van de overheid op te volgen inzake persoonlijke hygiëne (bv. handenwassen), door het naleven van omgevingsmaatregelen (bv. vermijden van evenementen), door sociale afstand te respecteren (bv. vermijden van zich met te veel mensen in te kleine omgevingen te bevinden), enz. Een overzicht van deze maatregelen kan je vinden op https://www.infocoronavirus.be/nl/.

Richtlijnen specifiek voor klinisch psychologen in de praktijk

Het is belangrijk om de achterliggende ratio te begrijpen van deze richtlijnen. In de eerste plaats is het belangrijk om de zorgcontinuïteit te garanderen voor onze patiënten die zorg nodig hebben. Daarnaast is het belangrijk om verdere verspreiding van het virus tegen te gaan. Tot slot moeten we er alles aan doen om te zorgen dat ons gezondheidssysteem niet overbelast raakt.

  • Garandeer zorgcontinuïteit: er is geen advies om op dit moment de praktijk te sluiten, integendeel. Indien wij allemaal onze praktijken zouden sluiten riskeren we een overbelasting van de tweede lijn, derde lijn en de spoeddiensten. Dit dienen we ten allen tijde te vermijden! Denk ook na over de situatie waarin je zelf ziek zou worden. We raden aan om hier met collega’s afspraken over te maken.
  • Continueer essentiële begeleidingen: kijk goed na in je patiëntenbestand welke behandelingen gecontinueerd dienen te worden en welke behandelingen tijdelijk gestopt kunnen worden, op zijn minst tot 3 april 2020. Maak deze afweging vooral op basis van de inschatting of je patiënt zonder opvolging dreigt te decompenseren, waardoor intensievere hulpverlening noodzakelijk wordt en overbelasting dreigt.
  • Beperk verdere verspreiding van het risico: het grootste risico is op dit moment crossgenerationele contaminatie (verschillende leeftijden op één plek). Eén van de risicoplekken voor deze contaminatie is de wachtkamer. Indien begeleidingen toch gecontinueerd moeten worden:
  • Zorg voor goede hygiëne in de wachtkamer en tijdens je consultaties:
  • Nodig mensen uit om hun handen te wassen en te ontsmetten;
  • Vermijd fysiek contact (minimum 1 meter afstand houden, elkaar op afstand begroeten);
  • Moedig mensen aan om niet met cash geld te betalen. Indien u gebruik zou maken van een betaalterminal, desinfecteer deze dan geregeld.
  • Vermijd de aanwezigheid van kwetsbare groepen (ouderen, verzwakte mensen). Je kan bijvoorbeeld aan mensen vragen om te wachten in de auto in plaats van in de wachtkamer.
  • Mensen die ziek zijn: maak gebruik van online en tele-interventies (zie verder). Ontvang deze mensen zeker niet in je consultatieruimte.

Op de website van Sciensano kan je verdere tips vinden voor hulpverleners op de eerste lijn: https://epidemio.wiv-isp.be/ID/Pages/2019-nCoV.aspx

  • Vroegdetectie: de huidige gevalsdefinitie van Corona (Covid – 19) omhelst een acute infectie van de bovenste of onderste luchtwegen of iemand met een chronische respiratoire aandoening wiens toestand verslechtert. Adviseer deze mensen om telefonisch contact op te nemen met de huisarts. Benadruk dat deze mensen eerst telefonisch contact moeten opnemen met hun huisarts in plaats van zich persoonlijk aan te melden.
  • Secundaire angst: naarmate maatregelen meer en meer de dagelijkse routine van mensen beïnvloeden, zal de onrust onder de bevolking mogelijks toenemen. We vragen om ruimte te voorzien in je praktijk om ongeruste mensen op te vangen, die wellicht kortstondig geholpen kunnen worden om verdere escalatie van de angst te vermijden. Bovenstaande tips kunnen nuttig zijn in deze eerste opvang.
  • Maak zoveel mogelijk gebruik van tele- en online-interventies: Om verdere verspreiding van het virus te vermijden, maar tegelijk de zorgcontinuïteit toch te kunnen garanderen bieden tele- en online-interventies een valabel alternatief. Maak hier dan ook zoveel mogelijk gebruik van. Specifieke richtlijnen voor het gebruik van online-interventies en tools werden opgesteld door de Standing Committee on Psychology & Health en de Project Group E-health van de European Federation of Psychologists' Associations, EFPA.

Richtlijnen voor het hanteren van online consultaties (update op 26/03/2020)

Tijdens deze periode van (zelf) quarantaine in het kader van het coronavirus wenst EFPA, European Federation of Psychologists' Associations, de toegevoegde waarde en het belang van online consultaties te benadrukken. Het Standing Committee on Psychology & Health en de Project Group on eHealth halen aan dat online consultaties, in het bijzonder via videochat, een haalbaar alternatief zijn voor psychologische zorg en therapie. Dat is niet alleen essentieel om je eigen gezondheid te vrijwaren, maar ook die van je cliënten/patiënten. Onderzoek toont aan dat online consultaties net iets minder optimaal zijn dan conventionele zorg, maar niettemin tot gelijkaardige resultaten kunnen leiden. Uitgebreide richtlijnen voor ethische en onderbouwde zorg zijn internationaal al een tijd ingeburgerd (bijvoorbeeld de richtlijnen van de American Psychological Association, https://www.apa.org/practice/guidelines/telepsychology).

We lichten graag volgende essentiële punten toe om op korte termijn gebruik te kunnen maken van deze technologie:

  1. Bespreek de optie met je cliënt/patiënt, bij voorkeur over de telefoon. Licht de achterliggende logica toe en benadruk het belang om voorlopig beroep te doen op online consultaties. Vang zo’n traject idealiter enkel aan om lopende begeleidingen te onderhouden: zo heb je ook het meeste inzicht op hoe je moet ingrijpen in noodgevallen, bv. bij risico op zelfverwonding of suïcide.
  2. Zorg ervoor dat zowel jijzelf als je cliënt/patiënt zich in een afgezonderde en rustige ruimte bevinden en niet kunnen worden gestoord door anderen.
  3. Voorzie voldoende tijd voor eventuele technische problemen.
  4. Maak geen gebruik van een publieke computer, log uit na een sessie en zorg dat je besturingssysteem en applicaties up to date zijn.
  5. In geval van een inbreuk op de beveiliging van je toestel, informeer je patiënten en de politie en doe beroep op een IT-professional.
  6. Doe beroep op professionele tools: maak geen gebruik van Messenger, WhatsApp, Skype of Telegram. Deze toepassingen zijn in verschillende landen verboden voor psychologen om in te zetten voor professionele contacten. In sommige landen zoals het Verenigd Koninkrijk wordt hier evenwel tijdelijk een expliciete uitzondering op gemaakt, omwille van de hoogdringendheid van de situatie.

Er zijn momenteel verschillende tools voorhanden, al is geen enkele echt volledig afgestemd op de Belgische psychologen en onze geestelijke gezondheidszorg. We geven een eerste, ad hoc overzicht mee van mogelijk relevante tools met zowel een algemene als zorgspecifieke focus. We werkten hiervoor onder meer samen met Sofie Staelraeve (dashplus), Piet Cordemans (IoT-Incubator, Vives hogeschool) en Philippe Bocklandt (Onlinehulp, Arteveldehogeschool).

  • Memo: Gratis video onthaal tijdens de coronacrisis. Klik hier om de informatiefiche te lezen.
  • Webcamconsult: Zorgtool uit Nederland. € 14.95 per maand en gratis testaccount gedurende 1 maand.
  • Kara Connect: Laagdrempelig systeem op maat van zorgprofessionals, afkomstig uit IJsland. € 29 per maand.
  • Zoom for Healthcare: De zorgvariant van het bekende vergaderplatform. € 189.60 per maand, tot 10 gelijktijdige gesprekken. Lijkt vooral geschikt voor (grotere) groepspraktijken.
  • Whereby: Gebruiksvriendelijke tool uit Noorwegen. Niet specifiek afgestemd op de zorg. Gratis of € 9.99 per maand voor een professionele account. 
  • Wickr: Toepassing uit de Verenigde Staten. Niet specifiek voor de zorg, maar vooral sterk in beveiliging en met uitgebreide mogelijkheden om data-opslag op eigen voorkeur af te stemmen.

    Bijkomende richtlijnen voor psychologen die als zelfstandige werkzaam zijn

    • Bereid uw praktijk voor: bepaal of u meer flexibiliteit aan de dag kan leggen bij de opvolging van uw patiënten/cliënten. Kunt u uw algemene beleid aanpassen inzake last minute annuleringen? Heeft u een alternatief plan voorbereid ingeval u zelf ziek wordt? Kan iemand de communicatie naar uw patiënten/cliënten toe blijven verzekeren ingeval u zelf ziek wordt? Heeft u een lijst opgesteld met nuttige nummers die door uw patiënten/cliënten in gevallen van hoogdringendheid kunnen worden gecontacteerd?
    • Maak een communicatieplan op ter bestemming van uw patiënten/cliënten: bepaal welke maatregelen u zal nemen om in contact te blijven met uw patiënten/cliënten en hun naasten ingeval van een lock-down of quarantaine. Bepaal ook welke maatregelen u zal nemen ingeval van annulering van een afspraak of ziekte. Noteer al deze maatregelen in een document die u met uw patiënten/cliënten kan delen en die kan dienen als bron van discussie. Aarzel niet om dit document te versturen via e-mail of dit document te plaatsen op uw website.

    Maatregelen voor alle zorginstellingen in de sector van de geestelijke gezondheidszorg (update op 19/03/2020)

    In Vlaanderen, klik hier om de PDF te lezen.

    In Brussel, klik hier om de PDF te lezen.

    (Hetzelfde document, alleen het contactadres is anders.)

    Nieuwsbrief 1 & 2 Psychosociale hulpverlening (update op 02/04/2020)

    Dit is de tweede nieuwsbrief over de psychosociale hulpverlening tijdens de Corona crisis. Het “psychosociaal coördinatiecomité” (PSCC) blijft op regelmatige basis samenkomen, zodat de verschillende psychosociale diensten en instanties zo goed mogelijk kunnen samenwerken voor het zelfde doel: alle getroffenen van deze crisis zo goed mogelijk ondersteunen.

    1. Klik hier om de eerste nieuwsbrief te lezen

    2. Klik hier om de tweede nieuwsbrief te lezen

    Bijzondere situatie: quarantaine

    Een bijzondere situatie omhelst de corona-patiënten die in quarantaine geplaatst worden. Dit betekent voor de patiënt een bijzonder moeilijke en stresserende situatie. Collega Atle Dyregrov, professor klinische psychologie aan de Universiteit Bergen, Noorwegen schreef deze nuttige tekst over hoe om te gaan met isolatie/quarantaine. Deze tekst bevat goede en bruikbare tips om deze mensen op te vangen: https://krisepsykologi.no/how-to-cope-with-quarantine-isolation/

    Deze richtlijn zal verder aangepast worden in functie van toekomstige evoluties.

    Bronnen om deze pagina te schrijven


     
    Deel deze pagina